-چرا طی این مدت (یعنی تا ۳۱ شهریورماه ۵۹) هیچ اظهارنظری از سوی مسوولان درباره تجاوز عراق به خاک ایران و محکوم کردن آن صورت نمیگیرد؟ جز الوالحسن بنیصدر، رئیسجمهور وقت که در ۲۴ مرداد ۵۹ و آن هم بعد از حملات پیاپی عراق به مناطق مرزی ایران میگوید: «به نیروهای مسلح دستور داده شد تا به عراق مجال ندهند» ما دیگر هیچ اظهارنظری از هیچ یک از مقامات مسئول نمیبینیم. حتی بعد از حملات سنگین عراق که از اوایل شهریورماه آن سال آغاز شده و طی آن قصر شیرین به توپ بسته شده و برخی از مناطق مرزی ایران (مانند تنگ ترشابه) به تصرف عراقیها در میآید باز هم هیچ واکنشی از سوی مسوولان دیده نمیشود. شورای فرماندهی سپاه در ۱۹ شهریور بیانیه میدهد اما در این بیانیه به رفتارهای بنیصدر و اختلافات او با رجایی میپردازد و کلمهای در مورد این تجاوزات گفته نمیشود. یا شهید رجایی بعد از بازدید از مناطق غربی کشور در ۲۳ شهریور یعنی زمانی که حملات نظامی عراق به اوج خود رسیده است، میگوید: «از دستاوردهای این سفر این است که معلوم شد من و رییسجمهور در عمل اختلاف نظری با هم نداریم.... ما از این جنگ در رشد روحیه انقلابی خودمان استفاده میکنیم.» به هر حال در این اظهارات هیچ از محکوم کردن تجاوزات انجام شده خبری نیست. به علاوه ما هیچ تحرک دیپلماتیکی برای محکوم کردن متجاوز و جلوگیری از وقوع جنگ در آن زمان نمیبینیم. دلیل این بیتوجهیها را در چه میدانید؟

در آن زمان فرمانده کل قوا بنیصدر بود و بنابراین هر نوع اقدام پیشگیرانه در مسئولیت فرمانده کل قوا که رییسجمهور بود قرار داشت و از نظر قانونی بنیصدر باید هشدار میداد و موضع میگرفت و نیروها را علیه دشمن بسیج میکرد. به هر حال امام خمینی فرماندهی کل قوا را به بنیصدر واگذار کرده بودند. بنابراین بنیصدر از نظر قانونی باید مسایل مربوط به تهدید خارجی و اقدامات مربوط به بهکارگیری نیروهای مسلح در مرزها را انجام میداد. نکته دیگر اینکه در آن زمان به دلیل اختلافات سیاسی پس از برگزاری انتخابات ریاستجمهوری، اولین دولت منتخب مجلس خیلی دیر تشکیل شد. حتی روزی که جنگ شروع شد ایران وزیر امور خارجه نداشت. بنابراین ایران در روزهای قبل از شروع جنگ در گیر و دار تشکیل دولت دائمی بود و مسایل سیاسی داخلی اهمیت بیشتری نسبت به احتمال تهدید خارجی داشت. اما با این وجود بسیاری از مسوولان کشور و کسانی که درگیر مسایل مربوط به امنیت ملی بودند علیه احتمال تجاوز عراق موضعگیری کردند، مثلا حدود دو هفته قبل از آغاز جنگ بنیصدر به کرمانشاه میرود و در آنجا جلسه شورای عالی دفاع با حضور شهید رجایی و فرماندهان ارتش و سپاه غرب تشکیل میشود. در این جلسه فرماندهان سپاه غرب کشور مثل شهید بروجردی و سردار صفوی و برخی دیگر قاطعانه میگویند که ارتش عراق قصد حمله به ایران را دارد، اما آن موقع بنیصدر استدلال میکرد که اگر بخواهد حملهای به ایران صورت بگیرد باید موازنه قوای بینالمللی بهم بخورد و بنابراین از سادگی شماست که میگویید عراق میخواهد به ایران حمله کند. فرماندهان سپاه غرب تاکید میکنند که ما از ارتفاعات قصر شیرین دیدهایم که یک لشگر زرهی مکانیزه عراق به سمت ایران آرایش گرفته و این را با چشم میتوان دید، اما بنیصدر و بعضی از مسوولان حاضر در آن جلسه، آن را فقط یک تهدید تلقی میکنند و احتمال حمله نظامی به ایران را جدی نمیگیرند. حتی یکی از فرماندهان عالی ارتش در آن زمان هم میگوید شما به دنبال گرفتن سلاح برای خودتان هستید و به همین خاطر میگویید که عراق دنبال جنگ است و بنیصدر هم به فرماندهان سپاه میگوید که شما بهتر است به مسایل کردستان بپردازید. بنابراین در عین حالی که اطلاعاتی حاکی از جنگ عراق با ایران وجود داشت ولیکن دو مساله باعث شد که ایران تقریبا در این موضوع غافلگیر شود، یک مساله مهم این بود که ایران در گیر و دار مسایل داخلی بود و دومین مساله این بود که تصور مسوولان عالی کشور این بود که عراق به چه دلیل میخواهد با ایران بجنگد! چنین دلیلی وجود ندارد و عراق دست به چنین کار احمقانهای نمیزند که بخواهد جنگی با ایران به راه بیندازد.

این در واقع تحلیل جمعی مسوولان ما بود یا شخص بنیصدر؟

نه در مجموع میتوان گفت خود بنیصدر هم احتمال وقوع جنگ را میداد ولی وقتی منطقی فکر میکرد همین جوابی را میداد که دو هفته قبل از جنگ اعلام کرده بود. بنابراین به نظر میرسد که ایران هم احتمال جنگ را میداد و هم در جنگ غافلگیر شد. احتمال میداد چون بخشی از واحدهای ارتش و نیروهایش را در مرز آرایش و گسترش داده بود، ولی غافلگیر شد به این معنا که همه نیروهایی را که ارتش در اختیار داشت به کنار مرز نیاورد. بعضی از لشکرهای قدرتمند ارتش مثل لشکر ۱۶ زرهی قزوین یا لشگر ۷۷ خراسان و یا لشگر ۲۱ حمزه (که تازه دو هفته قبل از جنگ از ادغام دو لشگر گارد یک و دو تشکیل شده بود) بعد از اینکه جنگ آغاز شد به سمت مرز حرکت کردند.