بهنوش خرمروز:پیشبینی نتایج بازیهای فوتبال روز به روز بیشتر به فضاهای علمی راه پیدامیکند. از مطالعه طراحی محل قرار گرفتن بازیکنان و نحوه تاثیر آن برنتیجه گرفته تا آثار اقتصادی نتایج بازیها. اما ادعای این که میتواننتایج بازیهای فوتبال را پیشبینی کرد، بیش از اندازه اغراقآمیز است.اما آیا پیشبینیهای دانشگاهی نیز به اندازه ادعاهای جادوگران وطالعبینان بیاعتبار است؟

بیشترین مدلهای مربوط به پیشبینی فوتبال در علوم دانشگاهی، مدلهاییهستند که کارامدی بازارهای شرطبندی را میسنجند. فرضیه بازارهای کارامدیکی از اصول نظریههای اقتصادی است که میگوید یک سرمایهگذار نبایدبتواند به طور مداوم بیشتر از میزان متوسط، بازگشت پول داشته باشد. امااگر بتوان نتیجه بازی را پیشبینی کرد، افراد میتوانند نه تنها بیشتر ازمتوسط، بلکه حتی بیشتر از کل سرمایه خود بازگشت پول داشته باشند و اینامر فرضیه بازارهای کارامد را نقض خواهد کرد. اما طبیعت مدلها این است کهبه ندرت واقعیت را تمام و کمال منعکس مینمایند.

بازار پررونق فوتبال
شایدبتوان گفت بهترین و کارامدترین مدلها در اطلاعات مربوط به صنعت شرطبندیپیدا میشوند. بهترین حالت برای یک دلال این است که بر مبنای بیشتریناحتمال برد، مساوی یا باخت، برای سرمایهگذاری روی نتیجه بازی مشاورهبدهد. در غیر اینصورت فرد ضرر زیادی را متحمل خواهد شد.

با توجه به پول فراوانی که در این بازار رد و بدل میشود، طبیعی است کهمردم به هر روشی متوصل شوند تا بتوانند روی چیزی سرمایهگذاری کنند کهبیشترین امکان اتفاق افتادن را داشته باشد. یکی از این ابزارها که شاید بهکمک دلالها بیاید، استفاده از مدلهای ریاضی است.

البته اغلب فقط از الگوی ریاضیاتی برای تصمیمگیری استفاده نمیشود.بلکه یک متخصص بررسی احتمالات، سایر حالتها را با استفاده از مدل بررسیمیکند تا شاید بتواند اطلاعات بیشتری به دست بیاورد. برای مثال یک مدلمعمولی ممکن است فقط روی نتایج بازیهای اخیر تیم و جایگاه تیم در لیگحساب کند. اما متخصص بررسی احتمالات، اطلاعات دیگر مانند مجروح شدن یکبازیکن مهم را هم در نظر میگیرد.

در سمت دیگر بازار، سرمایهگذارها قرار دارند. شرکتهای متخصص اغلببرای مشتریان خود سرویسهایی برای مشاوره در مورد سرمایهگذاری فراهممیکنند. جارووک مشاور سرمایهگذاری در یک شرکت سرمایهپذیر است. وی متخصصبازیهای لهستان است و هر وقت بین پیشبینیهای خود و دلالها اختلافیمیبیند، میتواند تصمیم بگیرد که آیا این اختلاف در حدی هست که رویشسرمایهگذاری بشود یا نه.

با توجه به تعداد زیاد متخصصین و مشاورین سرمایهگذاری در شرکتهایمختلف و البته تعداد فراوان این گونه شرکتها، واضح است که احتمال ضرر دراین بازار نیز بسیار بالاست.

این در حالی است که در مقایسه با سایر بازیهای ورزشی، پیشبینی نتیجهیک مسابقه فوتبال بسیار دشوارتر است. بسیاری متخصصین بر این باورند کههمین دشواری پیشبینی، یکی از مهمترین دلایل محبوبیت بازی فوتبال است،چون تماشاچی هیچوقت واقعا نمیداند که نتیجه بازی چه خواهد شد.

همین عدم اطمینان، بسیاری متخصصین را بر آن داشته که ساعتهای بیشماریرا صرف بررسی هر احتمالی در این بازیها کنند. با وجود این همه عدماطمینان و این همه ناکامی در پیشبینی نتیجه که جامجهانی آن را در اوجخود به نمایش میگذارد، چهطور میتوان نتیجه یک بازی فوتبال را پیشبینیکرد؟

شیوههای پیشبینی
برایپیشبینی نتیجه یک بازی فوتبال دو رویکرد وجود دارد. یکی اینکه فقط یکیاز سه حالت برد، باخت یا تساوی انتخاب شود. البته برد از تساوی و تساویاز باخت بهتر است. مدل انتخابی در این حالت، رگرسیون معمولی است. نتیجهاین مدل پیشبینی احتمال برد، باخت یا تساوی خواهد بود.

در این مدل احتمال هر یک از سه حالت نتیجه بازی بررسی میشود. برای اینمنظور باید از اطلاعات هر دو تیم استفاده کرد. برای مثال، اگر تیمی سهبازی آخر خود را برده باشد، در برابر تیمی که سه بازی آخر خود را باختهباشد، احتمال خیلی بیشتری دارد که این بازی را هم ببرد. به همین ترتیب،تیمی که در ردهبندیها جایگاه بالاتری دارد، شانس بیشتری برای برد بازیدارد. قاعدتا با تغییر بخشهای مختلف اطلاعات موجود برای هر تیم، احتمالبرد آن تیم هم تغییر میکند. در مدلهای آماری، پارامترهایی را که درتصمیمگیری نقش اساسی دارند، طوری تخمین زده میزنند که به بهترین نحوممکن رویدادهای پیشین را توضیح بدهند.

رویکرد دوم بر خلاف رویکرد قبلی، غیرمستقیم است و تحلیلگر به طوردقیق نتیجه را پیشبینی میکند. در این مدل تحلیلگر به طور دقیق احتمالگل زدن هر تیم را بررسی میکند. سپس بر اساس مجموع نتایج به دست آمده ازاین پیشبینی، برد، باخت یا تساوی را پیشبینی میکند.

مدلسازی جام 2010
شواهد نشان میدهند که درنهایت، چندان تفاوتی نمیکند که از کدام رویکرد استفاده شده باشد. امادکتر یان مکهیل، استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه سلفورد با ارایه مدلی ازنوع اول برای جامجهانی امسال، برندگان و بازندگان نهایی را پیشبینی کردهاست.

این مدل بر اساس نههزار بازی بینالمللی در طول هشت سال گذشته وشبیهسازی یکصدهزار بازی تهیه شده و اطلاعات و تاثیر آنها بر احتمال بردیک تیم در یک بازی به قرار زیر است:

محل بازی: در خانه، دور از خانه یا هیچکدام. دراغلب موارد، احتمال بیشتری دارد که یک تیم در خانه خود برنده شود.

فاصله محل بازی با شهر اصلی: هر چه تیم مسافت کمتریرا برای بازی طی کرده باشد، احتمال بیشتری دارد که برنده شود. در اینمورد، هم طرفداران و هم خود تیم سهم دارند.

تفاوت ردهبندی جهانی دو تیم: تیمی که در رده بالاتر قرار دارد، اغلب شانس بیشتری هم برای برد دارد.

تغییر جایگاه تیم در ردهبندی جهانی طی 12 ماه گذشته: تیمی که در این 12 ماه رشد داشته و به جایگاه بالاتر ارتقا یافته، شانس برد بیشتری نسبت به حریف دارد.

نوع بازی: بازیها را میتوان به 4 دسته مسابقات مهممانند بازیهای جام جهانی یا جام کنفدراسیون، بازیهای متوسط مانند دیگربازیهایی که فیفا برگزار میکند، بازیهای ردهبندی و بازیهای دوستانهتقسیم کرد. تیمهای برتر اغلب بازیهای مهمتر را جدیتر میگیرند.

نتایج بازیهای قبلی تیم: برای هر تیم نتایج 8 بازیاخیر در نظر گرفته میشود، چراکه میانگین بازیهای ملی هر تیم در طول 12ماه اغلب 8 بازی است. علاوه بر نتیجه بازی، ردهبندی تیمهای حریف در زمانبازی هم برای پیشبینی اهمیت دارد.

برد 1 بر 0 تیم رده 200 در برابر تیم رده 4، مسلما نشاندهنده عملکردبسیار بهتر آن تیم در مقایسه با همین نتیجه در بازی مقابل تیم رده 198خواهد بود. در نتیجه، امتیاز به دست آمده از بازیهای قبلی حتما باید بادر نظر گرفتن قدرت حریف بررسی شود. در واقع بررسی نتایج بازیهای قبلی هرتیم فرمول خاصی دارد که میزان عملکرد را به دست میدهد.

میزان عملکرد از 1- تا 1+ متغیر است. 1- نشان دهنده بدترین عملکردممکن (مثلا شکست بالاترین تیم ردهبندی در برابر پایینترین تیم ردهبندی)و 1+ نشانگر بالاترین عملکرد ( برد تیمی که در پایینترین ردهبندی قراردارد در برابر تیم اول ردهبندی) است. توجه داشته باشید که پایینترینردهبندی 204 است.

بدین ترتیب، این مدل یکی از سه حالت برد، باخت یا تساوی را پیشبینیمیکند. افرادی هم که برای سرمایهگذاری روی بازیها مشاوره میدهند، ازچنین مدلهایی استفاده میکنند و بر اساس آن، نتیجه یک بازی را پیشبینیمیکنند.

بنابراین برای پیشبینی این که کدام تیم قهرمان جامجهانی فوتبال خواهدشد، باید نتیجه یک سری بازی به دنبال هم پیشبینی بشود. جام جهانی با 8گروه چهار تیمی آغاز میشود که هر دو تیم یک بار با هم بازی میکنند و دوتیم اول هر گروه به مرحله حذفی میروند.

از سوی دیگر، حتی ساختار این بازیها هم روی پیشبینی نتیجه تاثیرگذاراست. برای مثال، در جامجهانی امسال، احتمال خیلی زیادی وجود دارد که دوتیم پرتغال و برزیل از گروه جی بالا بیایند. همچنین در گروه اچ، اسپانیابیشترین شانس را برای سرگروه شدن دارد. در اولین دور مرحله حذفی، برندهگروه جی باید با برنده گروه اچ مسابقه بدهد. بنابراین اسپانیا بازی سختیرا در دور اول مرحله حذفی خواهد داشت. حالا همین روند را در گروههای دیگرببینید.

فرانسه بیشترین شانس را در گروه آ دارد و به احتمال خیلی زیاد در برابربرنده احتمالی گروه بی یعنی آرژانتین قرار خواهد گرفت. به نظر میرسد کهبه این ترتیب، فرانسه و آرژانتین در دور حذفی نسبت به اسپانیا، پرتغال وبرزیل بازیهای سادهتری را در پیش رو خواهند داشت.

کاملا مشخص است که پیشبینی تیم قهرمان جامجهانی، تنها انتخاب بهترینیا قویترین تیم نیست. باید تاثیر ساختار جدولهای بازیها را هم در نظرگرفت. با این حال، همچنان برزیل و اسپانیا بر اساس تعداد بردهایی کهداشتهاند، در بین سایر تیمها مقام اول و دوم را دارند. تعداد بردهایقبلی به راحتی میتواند یکی از فاکتورهای موثر در پیشبینی قهرمان باشد.

نتیجه وقتی جالبتر میشود که سری هم به ردهبندی جهانی فیفا بزنیم.فرانسویها بیشترین ارتقا را داشتهاند، شاید چون همه قرعهکشیها بهنفعشان تمام شد! در حالی که پرتغال علیرغم این که تیم سوم دنیاست، در اینردهبندی به رتبه نهم سقوط کرده است.

هرچند بسیاری از متخصصین و مشاورین سرمایهگذاری روی بازیها، دو تیمفینالیست جام امسال را برزیل و اسپانیا میدانند، اما هستند کارشناسانی کهبخت فرانسه را بیشتر میدانند. به هر حال، مدلی که در بالا توضیح داده شد،پیشبینی میکند که در نهایت، اسپانیا جام جهانی 2010 را تصاحب خواهد کرد.اما برای آن که درستی یا نادرستی این مدل مشخص شود، کافی است تا روز دیدارفینال صبر کنید!